Acuerdos de Paz/mam - WikiGuate

Acuerdos de Paz/mam

(Última actualización: febrero 27, 2015)

At kab’laj kyb’aj tu’jil numb’il i kub’ sqitin kyu’n Ajkawil Qtanam Paxil ex Mujb’il Kyib’ Jayol Tx’ixpib’il Twitz Paxil (URNG), kyoj ab’q’i kyajq’o b’elajlajk’al junlaj tu’n tpon toj kyajq’o b’elajlajk’al wuqlaj (4.jpg 19.jpg 11.jpg4.jpg 19.jpg 17.jpg = 1991 y 1996), tu’n tpon naj q’oj toj tzalb’ajil (García, s.f., p. 1). Ma tziky’x tib’aj junk’al laj ab’q’i xwe’ q’oj toj tchwinqil Qtanam ex ajo kyajlal qxjalil õi kyim ex õi kub’ naj, matziky’x tib’aj junk’laj jwe’ ch’uy (1.jpg 5.jpg 0.jpg = 200 000) (Comisión para el Esclarecimiento Histórico, s.f., p. 17).

Qe kab’laj tu’jil yol ti’j numb’il

Aqe kab’laj tu’jil yol ti’j numb’il i kub’ sqitin lu’n:

Taj. Tb’i u’j Tenb’il ex tajlal q’ij tej kykub’ sqitin
Tnejil Tu’jil yol Querétaro: Tu’jil tumil joyb’il numb’il tuk’il yol ex tkawb’itnam. Atza kub’ sqitina toj tnam México, toj junk’al jwe’ tjalal q’ij toj twuqin txjawil ab’q’i kyajq’o b’elajlajk’al junlaj (4.jpg 19.jpg 11.jpg = 1991)
Tkab’in Tu’jil Tkyaqil yol kyib’aj Kyoklen Xjal. Toj tnam México, D.F. (México), toj junk’al b’elaj tajlal q’ij toj toxin txjawil abq’i kyajq’o b’elajlajk’al kyajlaj (4.jpg 19.jpg 14.jpg = 1994)
Toxin Tu’jil yol tu’n kymeltz’aj mo tu’n kykub’ qe xjal toj kykojbil õi ex oq toj k’ul tu’n tpaj q’oj. Atza b’aj sqitite toj Oslo (Noruega), toj wuqlaj tajlal q’ij toj tqaqin txjawil abq’i kyajq’o b’elajlajk’al kyajlaj (4.jpg 19.jpg 14.jpg = 1994)
Tkyajin Tu’jil yol tib’aj K’loj ajxpich’il ti’j k’ixb’in kyoklen xjal, il ex tkyaqil b’iyin ma chi yaj ajpaxil tu’n. Toj tnam Oslo (Noruega), toj junk’al ox tajlal q’ij toj tqaqin txjawil ab’q’i kyajq’o b’elajlajk’al kyajlaj (4.jpg 19.jpg 14.jpg = 1994).
Tjwe’yin Tu’jil yol tib’aj Kyanq’ib’il ex Kyoklen Qxjalil. Toj tnam México, D.F. (México), toj junk’al junlaj tajlal q’ij toj toxin txjawil ab’q’i kyajq’o b’elajlajk’al jwe’laj (4.jpg 19.jpg 15.jpg = 1995)
Tqaqin Tu’jil yol ti’baj Pwaqb’il ex tten etzb’il tx’otx’. Toj tnam México, D.F. (México), toj tqaqin tajlal q’ij toj tjwe’yin txjawil qb’q’i kyajq’o, b’elajlajk’al qaqlaj (4.jpg 19.jpg 16.jpg = 1996)
Twuqin Tu’jil yol tib’aj Tiplenb’il Tnam ex kyaq’un Ajkolil toj jun tnam tkawb’intib’. Toj tnam México, D.F. (México), toj be’lajlaj tajlal q’ij toj tb’elajin txjawil ab’q’i kyajq’o, b’elajlajk’al qaqlaj (4.jpg 19.jpg 16.jpg = 1996)
Twajxaqin Tu’jil yol tib’aj Mankb’il q’oj tuk’il q’aq’ te junmajx. Toj tnam Oslo (Noruega), toj kyaj tajlal q’ij toj tkab’lajin txjawil ab’q’i kyajq’o b’elajlajk’al qaqlaj (4.jpg 19.jpg 16.jpg = 1996).
Tb’elajin Tu’jil yol tib’aj Tx’ixpib’il toj ttxukawb’il qtanam ex kawb’il sk’ob’il. Toj tnam Estocolmo (Suecia), toj wuq tajlal q’ij toj tkab’lajin txjawil ab’q’i kyajq’o b’elajlajk’al qaqlaj (4.jpg 19.jpg 16.jpg = 1996).
Tlajin Tu’jil yol tib’aj Oksb’il twitz tkawb’il qtanam kye Mujb’il Kyib’ Jayol Tx’ixpib’il Twitz Paxil (URNG). Toj tnam Madrid (España), toj kab’laj tajlal q’ij toj tkab’lajin txjawil ab’q’i kyajq’o b’elajlajk’al qaqlaj (4.jpg 19.jpg 16.jpg = 1996).
Tjunlajin Tu’jil yol tib’aj Nuk’b’il, b’inchb’il ex ka’yb’il tu’n kykub’ nimit tu’jil numb’il. Toj tnam Guatemala (Guatemala), toj junk’al b’elaj tajlal q’ij toj tkab’lajin txjawil ab’q’i kyajq’o b’elajlajk’al qaqlaj (4.jpg 19.jpg 16.jpg = 1996).
Tkab’lajin Tu’jil Mankb’il yol ti’j tkujil ex twa’lil numb’il toj tchwinqil Qtanam Paxil. Toj tnam Guatemala (Guatemala), toj junk’al b’elaj tajlal q’ij toj tkab’lajin txjawil ab’q’i kyajq’o b’elajlajk’al qaqlaj (4.jpg 19.jpg 16.jpg = 1996).

Fuente: Universidad Rafael Landívar & Misión de Verificación de las Naciones Unidas en Guatemala (1997)

Ttxolil yol ti’j numb’il

Atzan ttxolil yol s-ok ti’j numb’il toj qtanam Paxil, atza tzaj qeya toj kyajq’o wajxaqlajk’al wuqlaj (r O u = 1987) ab’q’i ex pon b’aj toj junk’al b’elaj (q o=29) tajlal q’ij toj tkab’lajin txjawil abq’i kyajq’o be’lajlajk’al qaqlaj (r O Y = 1996), tej tkub’ sqitit twi’pin tu’jil Mankb’il yol ti’j tkujil ex twa’lil numb’il twitz qtanam Paxil, ja’tzan nyolajtza tib’aj tkyaqil yol kyi’j b’ant ti’j kyxol Tajkawil Qtanam ex URNG tu’n tkub’ naj q’oj (Condore, 2007, p. 40). Atza tzaj xkyeya yol te joyb’il numb’il tej tkub’ sqitin tu’jil yol Esquipulas II, toj wuq tajlal q’ij toj wajxaq txjawil ab’q’i kyajq’o b’elajlajk’al wuq (r O u = 1987), kyu’n Ajkawil te qtanam Paxil,Salvador, Honduras, Nicaragua ex Costa Rica, ja’tzan kub’ kyka’yina ti’j ttxolil joyb’il numb’il toj Tniky’aj Abya Yala, tuk’ajo tyol tu’jil Esquipulas ex Tu’jil Ajlab’il aq’untl ti’j numb’il ex mojb’il toj Tniky’aj Abya Yala (“Acuerdo de Esquipulas II”, 1997, p. 53). Aqe yol tu’n kykub’ yolit ex ttxolil, atza kyi’j b’ant kyi’j toj Tu’jil yol México, kub’ sqitin toj junk’al qaq tajlal q’ij toj tkyajin txjawil ab’q’i kyajq’o b’elajlajk’al junlaj (r O Q = 1991) (Rosales, 2006).
Aqe ajkawil qtanam Paxil õi aq’unan kyi’j Tu’jil Numb’il, ja’tzan ite’kuxi jwe’lajk’al aq’untl, aqe: Vinicio Cerezo Arévalo, te xten te ajkawil qtanam toj r O y (1986) tu’n tpon b’aj toj r O p (1990), Jorge Serrano Elías, toj r O Q (1991) tu’n tpon toj r O E (1993), Ramiro de León Carpio, toj r O E (1993) tu’n tpon toj r O Y (1996), ex Álvaro Arzú Irigoyen, toj r O Y (1996) tu’n tpon toj t P P (2000) (Condore, 2007, p. 40).

Vocabulario bilingüe

  • Tu’jil yol = Acuerdo
  • Numb’il = Paz
  • Ajkawil = Presidente
  • Mujb’il Kyib’ Jayol Tx’ixpib’il Twitz Paxil = URNG

Referencias bibliográficas

  • Acuerdo de Esquipulas II. (1997). En Universidad Rafael Landívar & Misión de Verificación de las Naciones Unidas en Guatemala (Eds.) Acuerdos de paz (2a. ed., pp. 53-61). Guatemala.
  • Comisión para el Esclarecimiento Histórico. (s.f.). Guatemala: Memoria del silencio. Conclusiones y recomendaciones del Informe de la Comisión para el Esclarecimiento Histórico. Guatemala.
  • Condore, S. (2007). La población indígena y la reforma del estado de Guatemala. Facultad Latinoamericana de Ciencias Sociales – Sede Ecuador.
  • García, S. (s.f.). Los acuerdos de paz. Guatemala: Presidencia de la República de Guatemala.
  • Procuraduría de los Derechos Humanos. (2001). Acuerdos de paz. Guatemala.
  • Universidad Rafael Landívar & Misión de Verificación de las Naciones Unidas en Guatemala (Eds.) Acuerdos de paz (2a. ed., pp. 253-274). Guatemala.

¿Te ha gustado? Comparte este artículo

La educación de Guatemala te necesita

Durante los últimos nueve años, desde nuestra fundación en 2009, hemos llevado artículos educativos e información valiosa a millones de guatemaltecos.

En casi una década de vida, Wikiguate ha recibido el apoyo de diversos miembros de la sociedad local y actores internacionales para nacer y establecerse como un sitio de referencia sobre Guatemala.

Ahora te necesitamos a ti también, para seguir creando y editando información y artículos educativos para satisfacción de la población guatemalteca. Nuestro país es una de las cinco naciones más violentas del mundo y con los índices más bajos de desarrollo humano del continente. Solamente la educación nos hará salir adelante.

Apoya a Wikiguate

Pago Seguro