Rosalina Tuyuc/mam - WikiGuate

Rosalina Tuyuc/mam

(Última actualización: febrero 27, 2015)

A nana Rosalina Tuyuc, jun qxjalil Kaqchikel nimxix taq’un nyek’in ti’j tu’n tel b’yan tchwinqil qtanam, atza tzaj anq’ina toj tnam San Juan Comalapa, Chimaltenango, toj kyajq’o wuqlajk’al qaqlaj ab’q’i (4.jpg 17.jpg 16.jpg = 1956). Okx te ajka’ykawb’il toj Tka’ykawb’il Paxil txol amb’il kyajq’o b’elajlajk’al qaqlaj ab’q’i (4.jpg 19.jpg 16.jpg = 1996) ex jwe’q’o ab’q’i (5.jpg 0.jpg 0.jpg = 2000), tu’n k’loj Tkujil Tkawb’itnam toj Ak’aj Paxil (Frente Democrático Nueva Guatemala) o kub’ naj. Atzin ttata mo tman a tat Francisco Tuyuc, a kub’ kyb’yo’n Tkolb’il Paxil (Ejercito de Guatemala) toj kyajq’o b’elajlajk’al kab’ ab’q’i (4.jpg 19.jpg 2.jpg = 1982), ex ikyxjo tchmil, Rolando Gómez, b’e’x kub’ b’yo’n toj kyajq’o b’elajlaj jwe’ ab’q’i (4.jpg 19.jpg 5.jpg = 1985). A Tuyc tok ja’lo te Nim Ajtz’ib’il te Nuk’b’il Kye Meb’a Qya Twitz Paxil.

Tchwinqil

Atza tzaj qeya taq’un Tuyuc toj ttanam San Juan Comalapa, Chimaltenango, ma xnaq’tzin ti’j u’jb’in kye tijxjal toj tjana’jb’il Xjan Anmin toj ttanam kyojo laj ab’q’i kyxol oxk’al ex kyajk’al tab’q’iyil tkab’ jwe’q’oyin. Atzan txanq’tziltib’, noq toj tkyjin kol te tnejilk’loj xnaq’tzb’il toj qtanam xjapon kanina, qu’n b’e’x xkyij tzaqpaj txnaq’tzb’il tej ttzaj juntij kyaqlinjnab’ toj kyajq’o wajxaqlajk’al qaqlaj ab’q’i (4.jpg 18.jpg 16.jpg = 1976), ma tz’etz twi’pin xnaq’tzb’il tu’n ti’j tnejil k’lojxnaq’tzb’il toj smab’il ex ma tz’etz tu’j ti’j tqaqin kol xnaq’tzb’il, chitzan tqanil tu’n Guatemalan Activist (2010).
Tu’n jun aq’untl ti’j q’anb’in, toj kyajq’o wajxaqlajk’al b’elajlaj ab’q’i (4.jpg 18.jpg 19.jpg = 1979) ex kyajq’o b’elajlajk’al ab’q’i (4.jpg 19.jpg 0.jpg = 1980) b’e’x xi xnaq’tzil tib’ ti’j q’anb’ilyab’ toj tnam Cobán, Alta Verapaz. Atzan tqanil tzaj tq’uma’n, qa toj kywitz Tkolb’il Paxil, otaq tz’okx kyxol ajq’ojjil mo tojk’ulxjal ex tu’n ikyjo xtzuyet tjoylaj, chitzan jun yol ok tuk’il toj “Jun yol tuk’il Rosalina Tuyuc” (2004, toj tjunlajin xjaw).

Ma ten toj K’loj Chmob’il Kye Ajkjol (Comité de Unidad Campesina -CUC-), atzan tnejil tlat’b’in twitz tnam a tej kykub’ b’iyo’n Alberto Fuentes Mohr ex Manuel Colom Argueta toj kyajq’o wajxaqlajk’al b’elajlaj ab’q’i (4.jpg 18.jpg 19.jpg = 1979), ex mya’ b’i’ntaq tu’n qa jun k’lojb’ib’il ti’j kawb’iltaq. Atzan tnab’il mo txim noq kyi’j kytanam qxjalil, mya’ tuk’il jun wiq k’lojtib’il toj ẍnayaj, b’a’nq’aj mo toj tniky’aj Jun yol tuk’il Rosalina Tuyuc” (2004, toj tjunlajin xjaw).
Tu’n tpaj ẍi kub’ b’iyo’n tk’umol ex tkyaqiljo siky’x kyu’n ila’ jwe’q’oyin qya toj amb’il tej sok q’oj toj qtanam, b’e’x xjaw ti’n tib’ tu’n tkolin kyi’j kyoklen xjal toj qtanam, chitzan Magallón (2006). Toj tb’elajin txjaw ab’q’i kyajq’o b’elajlajk’al wajxaq ab’q’i (4.jpg 19.jpg 8.jpg = 1988), tokx Tuyuc toj Nuk’tib’il Kye Meb’a Qya Twitz Paxil (Coordinadora Nacional de Viudas de Guatemala -Conavigua-), tu’n tkyaqil jni’ il nb’aj ok kyb’inchintaq ajxo’lq’aq kyi’j qya. Tej xjaw nq’inku nuk’b’il kye qya, noqtaq jun ch’uq qyaqetaq nchi jayo’n ti’j mojb’il kyoj qe jana’b’il, qe kyjakawb’il tnam ex kywitz k’lojb’il kyxoltanmiyil ja’cha tumil nchi etz mojintaq. Atzan ja’lo, at jwe’laj jwe’q’oyin kyb’aj, chitzan tqanil ntzaj tq’o’n Rico, M. (s.f.).

Ex ma ten toj K’loj Onil tij Kanob’ ti’j Numb’il te Rigoberta Menchú Tum ex toj Chmob’tib’ Nuk’b’il Kye Maya K’lojb’il, ex toj junjuntl chmob’il. Toj tkawb’il tnejenel qtanam Oscar Berger, a sok q’o’n te twi’xil Aq’untl te Chojb’il Kye Ky’ixb’in Twitz Paxil (Programa Nacional de Resarcimiento -PNR-).
Atzan tzaj tq’uma’n qa minlay meltz’aj toj K’lojtib’il ti’j kawb’il, qala no kk’wel ten aq’unal tuk’il tnam, qu’n tojxi Tkawb’il qtanam, b’e’x xtz’ey twitz “Jun yol tuk’il Rosalina Tuyuc” (2004, toj tjunlajin xjaw).
Toj tjwe’yin txjawil ab’q’i jwe’q’o jwe’ (2005), ok jun pqub’il ti’j ttz’a’. Ttej tetz toj jaq’anb’il kyuk’il tji ex qe txb’oj, b’e’x el toj kyq’ob’ ileq, kyaj ichin iqin kyu’b’il, i ok xob’tzan ex i xi q’in toj junxil tenb’il. B’e’x i kyij tzaqpin me otaq chi xob’, chitzan tqanil etz tq’o’n u’jmaj Tzaqpin U’jb’il. Ex tojxjo a’bq’i a, okx q’o’n tb’i ti’j Kanob’ ti’j Numb’il.

Tej kykub’ b’iyo’n ttata ex tchmil

A twi’tzala Francisco Javier Tuyuc, jun qxjalil Kaqchikyel, jaw e’win ex kub’ b’iyo’n tu’n Tkolb’il Paxil, toj kyajq’o b’elajk’al kab’ ab’q’i (4.jpg 19.jpg 2.jpg = 1982), junx kyuk’il wuq xjal. Chitzan Tuyuc qa xi q’in ttata toj kyja ajq’ojil ja’tzan b’aj b’iyo’na ex jaw jtz’o’n tej tkyim (“Rosalina Tuyuc Velásquez”, 2006, 8 de julio).
Toj junk’al kyaj tajlal tq’ijil tjwe’yin ab’i kyajq’o b’elajk’al jwe’ (4.jpg 19.jpg 5.jpg = 1985), b’e’x jaw e’win ex kub’ b’iyo’n Rolando Gómez, tchi’mil Tuyuc. Aqe Xnab’il Q’oj a toktaq kyb’i te G2 i b’inchin il “Jun yol tuk’il Rosalina Tuyuc” (2004, tjunlajin xjaw).

Tej sokx te ajka’ykawb’il toj Tka’ykawb’il Qtanam Paxil

Toj kyajq’o’ b’elajk’al jwe’laj (4.jpg 19.jpg 15.jpg = 1995) ab’q’i tokx Tuyuc toj Tka’ykawb’il Paxil, tu’n k’loj Tkujil Tkawb’itnam toj Ak’aj Paxil, toj Tkyaqil Sk’ob’il Ajkawil, ex pon kanin tu’j toklen toj Tu’jil Kyb’i Ajka’ykawb’il Twitz Paxil.
Ex tu’nx k’lojtib’il ti’j kawb’il i pon kanin ajka’ykawb’il: Manuela Alvarado López, Carlos Alfonso Barrios de León, Amílcar Méndez, Nineth Montenegro y José Antono Móbil, toj amb’il kyxol ab’q’i kyajq’o b’elajlajk’al qaqlaj ab’qi tuk’ jwe’q’o ab’q’i (4.jpg 19.jpg 16.jpg5.jpg 0.jpg 0.jpg = 1996-2000).

Glosario bilingüe

  • Ajka’ykawb’il = diputado
  • Ka’ykawb’il = Congreso
  • Paxil = Guatemala
  • Sk’ob’il = elección
  • Tkawb’itnam = democracia
  • Tz’a’ = vesícula
  • K’lojtib’il = partido

Referencias bibliográficas

Categorías

¿Te ha gustado? Comparte este artículo

La educación de Guatemala te necesita

Durante los últimos nueve años, desde nuestra fundación en 2009, hemos llevado artículos educativos e información valiosa a millones de guatemaltecos.

En casi una década de vida, Wikiguate ha recibido el apoyo de diversos miembros de la sociedad local y actores internacionales para nacer y establecerse como un sitio de referencia sobre Guatemala.

Ahora te necesitamos a ti también, para seguir creando y editando información y artículos educativos para satisfacción de la población guatemalteca. Nuestro país es una de las cinco naciones más violentas del mundo y con los índices más bajos de desarrollo humano del continente. Solamente la educación nos hará salir adelante.

Apoya a Wikiguate

Pago Seguro